KIEDY ZACHOWEK SIĘ NIE NALEŻY?

Kiedy zachowek się nie należy – kilka słów o samym zachowku

Zanim odpowiem na pytanie kiedy zachowek się nie należy, to w pierwszym rzędzie przybliżę Państwu samą instytucję zachowku.

Jedną z głównych i podstawowych zasad całego prawa spadkowego jest zasada swobody testowania. Oznacza ona, że spadkodawca ma swobodę w dysponowaniu swoim majątkiem na wypadek śmierci. Oznacza to, że może powołać do dziedziczenia członków rodziny (wszystkich, niektórych), a także inne osoby.

Najczęściej jest tak, że spadkodawca uwzględnia w testamencie członków swojej rodziny. Zdarzają się jednak sytuacje, że członkowie rodziny spadkodawcy zostaną pominięci w testamencie – z różnych powodów.

Wówczas takie osoby mogą domagać się zapłaty zachowku. Ustawodawca wyszedł z założenia, że elementarna sprawiedliwość w tym zakresie musi być zachowana i właśnie w tym celu została ustanowiona instytucja zachowku.

Zapłaty zachowku można domagać się także w przypadku dziedziczenia ustawowego, ale nie jest to przedmiotem niniejszego wpisu. W tym miejscu jedynie sygnalizuję, że istnieje taka możliwość.

Zgodnie z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego (dalej jako: „k.c.”) zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni – dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach – połowa wartości tego udziału (zachowek).

Stosownie natomiast do art. 991 § 2 k.c. Jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu, bądź w postaci świadczenia od fundacji rodzinnej lub mienia w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia.

Zachowek to nic innego jak określona suma pieniędzy, której zapłaty będą mogli domagać się pominięci członkowie rodziny spadkodawcy – nawet przy użyciu przymusu państwowego (na drodze postępowania egzekucyjnego). Ta kwota pieniędzy ma w pewnym sensie rekompensować pominięcie w spadkobraniu.

No dobrze, ale kiedy zachowek się nie należy? Po pierwsze nie należy się wówczas, gdy zostaliście Państwo powołani do spadkobrania. Po drugie nie należy się, gdy nie zaliczacie się do kręgu osób wskazanych w przepisach k.c. dotyczących zachowku. O jeszcze jakie inne sytuacje chodzi?

Niegodność dziedziczenia

Zachowek nie należy się osobie, która została uznana za niegodną dziedziczenia.

Zgodnie z art. 1008 k.c. spadkodawca może w testamencie pozbawić zstępnych, małżonka i rodziców zachowku (wydziedziczenie), jeżeli uprawniony do zachowku:

1) wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego;

2) dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci;

3) uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Ustawodawca wyszedł z założenia, że spadkobierca, który za życia spadkodawcy zachowywał się względem niego w sposób niedopuszczalny (z punktu widzenia zasad współżycia społecznego) może zostać pozbawiony możliwości domagania się zapłaty zachowku.

Aby wydziedziczenie odniosło skutki prawne, musi zostać dokonane skutecznie. Po pierwsze powinno zostać zawarte w testamencie, a po drugie sama przyczyna wydziedziczenia również musi wynikać z testamentu (art. 1009 k.c.).

Spadkodawca nie może jednak wydziedziczyć uprawnionego do zachowku, jeżeli mu przebaczył. Jeżeli w chwili przebaczenia spadkodawca nie miał zdolności do czynności prawnych, przebaczenie jest skuteczne, gdy nastąpiło z dostatecznym rozeznaniem (art. 1010 § 1 i 2 k.c.).

Należy jednak pamiętać, że zstępni wydziedziczonego zstępnego (jego dzieci, wnuki itp.) są uprawnieni do zachowku, chociażby przeżył on spadkodawcę. Oznacza to, że zakres wydziedziczenia nie obejmuje zstępnych wydziedziczonego zstępnego.

Oczywiście istnieje możliwość kwestionowania skuteczności dziedziczenia. W tym celu należy wystąpić do sądu z odpowiednim pozwem. Argumentacja powinna sprowadzać się do kwestionowania przyczyn wydziedziczenia – co nie zawsze będzie łatwe.

W tych okolicznościach odpowiedź na pytanie kiedy zachowek się nie należy jest stosunkowo prosta. Zachowek nie należy się osobie, która została skutecznie wydziedziczona w testamencie. Wynika to wprost z wyżej przywołanych przepisów.

Kiedy zachowek się nie należy – zrzeczenie się dziedziczenia

Zgodnie z art. 1048 § 1 k.c. Spadkobierca ustawowy może przez umowę z przyszłym spadkodawcą zrzec się dziedziczenia po nim. Umowa taka powinna być zawarta w formie aktu notarialnego.

Zrzeczenie się dziedziczenia może być ograniczone do zrzeczenia się tylko prawa do zachowku w całości lub w części (art. 1048 § 2 k.c.).

Umowa o zrzeczenie się dziedziczenia jest zawierana jeszcze za życia spadkodawcy. Jednym z jej głównych skutków jest pozbawienie spadkobiercy ustawowego (oraz jego zstępnych) prawa do dziedziczenia, a w konsekwencji prawa do zachowku (istotna różnica między wydziedziczeniem, w którym nie obejmuje ono swoimi skutkami zstępnych spadkobiercy wydziedziczonego).

Zgodnie bowiem z art. 1049 § 1 k.c. zrzeczenie się dziedziczenia obejmuje również zstępnych zrzekającego się, chyba że umówiono się inaczej.

Na skutek zawarcia umowy o zrzeczenie się dziedziczenia przyjmuje się fikcję prawną, która zakłada, że zrzekający się dziedziczenia oraz jego zstępni są traktowani tak, jakby nie dożyli chwili otwarcia spadku.

Jeżeli z różnych powodów chcecie Państwo „wycofać się” z umowy o zrzeczenie się dziedziczenia, to istnieje taka możliwość. Zrzeczenie się dziedziczenia może być uchylone przez umowę między tym, kto zrzekł się dziedziczenia, a tym, po kim się dziedziczenia zrzeczono. Umowa powinna być zawarta w formie aktu notarialnego (art. 1050 k.c.).

Odrzucenie spadku

Spadkobierca może odrzucić spadek – przed notariuszem lub sądem. Oświadczenie o odrzuceniu spadku może być złożone w ciągu sześciu miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania (a nie od momentu śmierci spadkodawcy).

Złożenie oświadczenia o odrzuceniu spadku ma charakter nieodwołany (chyba, że zostało złożone pod wpływem błędu lub groźby). Jednym ze skutków odrzucenia spadku jest utrata prawa od zachowku (bowiem spadkobierca jest traktowany tak, jakby nie dożył chwili otwarcia spadku).

Decyzja o odrzuceniu spadku nie będzie skutkować pozbawieniem prawa do zachowku Twoich dzieci – pod warunkiem, że nie złożyłeś w ich mieniu oświadczenia o odrzuceniu spadku (jeżeli są małoletnie) lub same nie złożyły takiego oświadczenia (jeżeli są pełnoletnie).

Zachowek nie należy się zatem osobie, która skutecznie odrzuciła spadek w ustawowym terminie.

Rozwód i separacja a zachowek

Odpowiedź na pytanie kiedy zachowek się nie należy nie byłaby pełna, gdybym nie wspomniał o wpływie rozwodu oraz separacji na prawo do zachowku.

Jeżeli separacja została prawomocnie orzeczona, to jednym ze skutków jest to, że małżonkowie nie dziedziczą po sobie. W konsekwencji małżonek żyjący nie będzie mógł wystąpić z roszczeniem o wypłatę zachowku. Tak samo jest w przypadku rozwodu.

Niekiedy zdarza się, że spadkodawca wystąpił z pozew o rozwód do sądu, ale zmarł w toku postępowania (które jeszcze się nie zakończyło). Formalnie zatem małżeństwo trwa nadal i mogłoby się wydawać, że małżonek będzie mógł domagać się zapłaty zachowku.

W takich okolicznościach małżonek będzie wyłączony od dziedziczenia wówczas, gdy zmarły spadkodawca wystąpił o orzeczenie rozwodu lub separacji z jego winy, a żądanie to było uzasadnione. Wyłączenia od dziedziczenia może żądać każdy z pozostałych spadkobierców ustawowych powołanych do dziedziczenia w zbiegu z małżonkiem.

Podsumowanie

To kiedy zachowek się nie należy wynika wprost z powszechnie obowiązujących przepisów prawa. Po pierwsze zachowek nie należy się wówczas, gdy spadkobierca został powołany do dziedziczenia, a także wtedy, gdy nie należy do kręgu osób uprawnionych do domagania się zachowku. Zachowek nie należy się również wówczas, gdy spadkobierca został uznany za niegodnego dziedziczenia lub wtedy, gdy zrzekł się dziedziczenia lub odrzucił spadek. Należy również pamiętać, że rozwód i separacja wyłączają prawo do zachowku – również wówczas, gdy nie zostały prawomocnie zakończone, ale z żądaniem orzeczenia rozwodu lub separacji wystąpił spadkodawca, a roszczenie to było uzasadnione. Jeżeli potrzebujecie Państwo wsparcie prawnego w sprawie o zachowek – zapraszam do nawiązania kontaktu.

Przypominam, że wpisy blogowe nie stanowią porady prawnej udzielanej w indywidualnej sprawie. Jeżeli chcecie Państwo uzyskać wsparcie prawne – zapraszam do kontaktu.